Dầu thô là một trong những loại hàng hóa quan trọng nhất trên thị trường năng lượng toàn cầu. Tuy nhiên, không phải tất cả dầu thô đều giống nhau. Việc hiểu rõ cách phân loại dầu thô và đặc điểm của t\ừng loại sẽ giúp nhà đầu tư, doanh nghiệp và người quan tâm đến thị trường năng lượng hiểu rõ hơn về giá trị kinh tế, khả năng tinh chế cũng như biến động của giá dầu thế giới.

Dầu thô là gì?

Dầu thô (Crude Oil) là dầu mỏ chưa qua tinh chế, được khai thác trực tiếp từ các mỏ dầu tự nhiên chứa Hydrocarbon. Đây là nguyên liệu đầu vào quan trọng để sản xuất ra nhiều sản phẩm phục vụ đời sống như xăng, dầu diesel, nhiên liệu máy bay, nhựa đường, phân bón và nhiều chế phẩm hóa dầu khác.

Dầu thô được xem là nguồn tài nguyên có giá trị cao vì nhu cầu sử dụng năng lượng toàn cầu luôn ở mức lớn, trong khi đây lại là nguồn tài nguyên không tái tạo. Điều này đồng nghĩa với việc nguồn tài nguyên dầu mỏ có thể cạn kiệt trong tương lai nếu bị khai thác quá mức. Chính sự hữu hạn của nguồn cung đã khiến dầu trở thành một loại tài nguyên chiến lược có ảnh hưởng sâu rộng đến kinh tế, địa chính trị và thị trường tài chính toàn cầu.

Các yếu tố ảnh hưởng đến giá dầu thô

Giá dầu thế giới luôn biến động mạnh do chịu tác động từ nhiều yếu tố kinh tế, chính trị và cung cầu toàn cầu.

Quyết định từ OPEC: Tổ chức OPEC có khả năng ảnh hưởng trực tiếp đến giá dầu thông qua việc điều chỉnh hạn ngạch khai thác của các quốc gia thành viên. Khi OPEC cắt giảm sản lượng, nguồn cung toàn cầu giảm khiến giá dầu thường tăng và ngược lại.
Tình hình địa chính trị: Dầu mỏ là mặt hàng cực kỳ nhạy cảm với các biến động chính trị. Các sự kiện như chiến tranh, khủng bố, cấm vận dầu mỏ hay bất ổn tại Trung Đông có thể làm gián đoạn nguồn cung và đẩy giá dầu tăng mạnh.
Xuất hiện nguồn tài nguyên mới: Sự phát triển của dầu đá phiến tại Mỹ hay cát dầu Canada từng khiến nguồn cung dầu toàn cầu tăng mạnh. Điều này có thể gây áp lực giảm giá dầu ngay cả khi nhu cầu tiêu thụ vẫn cao.
Nhu cầu tiêu thụ năng lượng: Tăng trưởng kinh tế toàn cầu kéo theo nhu cầu sử dụng dầu trong vận tải, công nghiệp, hóa dầu và hàng không tăng lên. Khi nhu cầu lớn hơn nguồn cung, giá dầu thường tăng mạnh.
Các sự kiện toàn cầu bất ngờ: Những sự kiện như đại dịch COVID-19, khủng hoảng tài chính hay cách mạng Iran trước đây đều từng khiến thị trường dầu biến động dữ dội do thay đổi đột ngột về cung cầu năng lượng.

Phân loại dầu thô theo hàm lượng lưu huỳnh

Một trong những cách phổ biến nhất để phân loại dầu thô là dựa trên hàm lượng lưu huỳnh có trong dầu. Theo tiêu chí này, dầu được chia thành dầu ngọt và dầu chua.

Dầu thô ngọt

Dầu có hàm lượng lưu huỳnh dưới 0,5% được gọi là dầu thô ngọt. Sở dĩ có tên gọi này vì những người khai thác dầu thời kỳ đầu nhận thấy loại dầu này có mùi ngọt nhẹ và ít khó chịu hơn.

Dầu ngọt được đánh giá cao vì:

Ít lưu huỳnh nên ít gây ô nhiễm môi trường
Dễ tinh chế thành xăng, diesel và nhiên liệu sạch
Chi phí xử lý thấp hơn

Nhiều loại dầu thô ngọt nhẹ nổi tiếng trên thế giới hiện nay gồm:

Dầu WTI với hàm lượng lưu huỳnh khoảng 0,24%
Dầu Brent với hàm lượng lưu huỳnh khoảng 0,37%

Đây cũng là hai loại dầu chuẩn được sử dụng phổ biến trong định giá dầu toàn cầu.

Dầu thô chua

Ngược lại, dầu có hàm lượng lưu huỳnh trên 0,5% được xếp vào nhóm dầu chua.

Do chứa nhiều lưu huỳnh hơn nên dầu chua:

Cần nhiều công đoạn tinh chế hơn
Tốn chi phí xử lý cao hơn
Có giá thấp hơn dầu ngọt

Một số loại dầu chua phổ biến gồm:

Dầu Dubai
Dầu Arab Heavy tại Trung Đông
Dầu Maya của Mexico

Phân loại dầu thô theo tiêu chuẩn API Gravity (Độ nhẹ – độ nặng)

Ngoài hàm lượng lưu huỳnh, thị trường còn sử dụng chỉ số API Gravity để xác định dầu nhẹ hay dầu nặng. API Gravity là chỉ số do Hiệp hội Dầu khí Mỹ (API) phát triển nhằm đo mật độ dầu so với nước. Chỉ số API càng cao thì dầu càng nhẹ và càng dễ tinh chế.

Dầu nhẹ (Light Crude Oil)

Dầu nhẹ có API lớn hơn 31°.

Đặc điểm của dầu nhẹ:

Độ nhớt thấp
Dễ chảy
Dễ tinh chế thành xăng, diesel và nhiên liệu hàng không

Các loại dầu nhẹ phổ biến gồm:

Brent
WTI

Do có chất lượng tốt và khả năng tinh chế cao nên dầu nhẹ thường có giá trị kinh tế lớn, phổ biến trong khoảng 80 – 100 USD/thùng tùy thời điểm thị trường.

Dầu trung bình (Medium Crude Oil)

Dầu trung bình có API từ 22° – 31°.

Đặc điểm của dầutrung bình:

Độ nhớt trung bình
Vẫn có thể tinh chế được thành nhiên liệu nhưng khó xử lý hơn dầu nhẹ.

Nhiều mỏ dầu tại Trung Đông thuộc nhóm dầu trung bình.

Dầu nặng (Heavy Crude Oil)

Dầu nặng có API trong khoảng 10° – 22°.

Đặc điểm của dầu nặng:

Độ nhớt cao
Chứa nhiều tạp chất
Khó vận chuyển và tinh chế

Dầu nặng thường được sử dụng để sản xuất:

Nhựa đường
Dầu nhờn
Nhiên liệu công nghiệp

Ví dụ:

Dầu Orinoco Belt tại Venezuela
Dầu Alberta tại Canada

Giá trị kinh tế của dầu nặng thấp hơn dầu nhẹ vì chi phí tinh chế lớn hơn. Giá dầu nặng thường dao động khoảng 30 – 50 USD/thùng.

Dầu cực nặng (Extra-Heavy Oil)/Bitumen

Đây là loại dầu có API dưới 10°, gần như ở trạng thái đặc quánh.

Đặc điểm:

Cực kỳ đặc quánh
Gần như không thể chảy tự nhiên
Cần công nghệ khai thác đặc biệt như gia nhiệt hoặc khai thác dầu cát

Ví dụ: Cát dầu Athabasca tại Canada

Phân loại dầu thô theo đặc tính vật lý

Để đánh giá mức độ ảnh hưởng môi trường khi xảy ra sự cố tràn dầu, Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) phân chia dầu thô thành 4 nhóm.

Loại 1: Dầu nhẹ và dễ bay hơi

Đây là nhóm dầu lỏng, nhẹ, dễ lan rộng trên mặt nước và dễ cháy.

Đặc đỉiểm của loại dầu này:

Bay hơi nhanh
Có mùi mạnh
Dễ thấm vào đất và cát

Mặc dù dễ phân tán nhưng lại có độc tính cao đối với con người và sinh vật biển.

Loại 2: Dầu không dính

Nhóm dầu này:

Ít độc hơn loại 1
Có cảm giác như sáp hoặc dầu
Khi nhiệt độ tăng, dầu dễ ngấm vào bề mặt và khó xử lý hơn.

Loại 2 thường bao gồm các loại dầu từ trung bình đến nặng.

Loại 3: Dầu nặng, dính

Đây là nhóm dầu:

Đặc
Dạng hắc ín
Thấm chậm vào bề mặt

Mặc dù không quá độc nhưng rất khó làm sạch. Khi chìm xuống nước, dầu có thể gây chết ngạt cho sinh vật biển.

Loại 4: Dầu không lỏng

Đây là loại dầu:

Rất đặc
Không chảy
Màu đen hoặc nâu sẫm
Tương đối không độc hại
Không thấm vào các bề mặt xốp

Khi nóng lên, dầu có xu hướng phủ kín bề mặt và rất khó làm sạch.

Các loại bitumen trong cát dầu thuộc nhóm này.

Phân loại dầu mỏ theo nguồn gốc địa lý

Ngoài đặc tính vật lý và hóa học, dầu thô còn được phân loại dựa theo khu vực khai thác vì vị trí địa lý thường quyết định đặc tính vật lý, hóa học, chất lượng và giá trị kinh tế của dầu.

Một số loại dầu nổi tiếng theo địa lý như:

Brent Crude: Brent được khai thác tại Biển Bắc châu Âu. Đây là loại dầu nhẹ, ngọt và được sử dụng làm chuẩn giá cho thị trường dầu tại châu Âu và nhiều khu vực khác.
WTI (West Texas Intermediate): WTI được khai thác chủ yếu tại Texas, Mỹ. Đây là loại dầu nhẹ và ngọt nổi tiếng nhất tại thị trường Mỹ.
Dubai Crude: Dubai Crude là dầu khai thác tại Trung Đông, có hàm lượng lưu huỳnh cao hơn và thường được dùng làm chuẩn giá cho dầu xuất khẩu sang châu Á.
Orinoco Belt: Khu vực này tại Venezuela nổi tiếng với các loại dầu nặng và chua, chủ yếu phục vụ sản xuất nhựa đường và các sản phẩm công nghiệp.
Athabasca Oil Sands: Canada sở hữu trữ lượng bitumen cực lớn tại Athabasca, thuộc nhóm dầu cực nặng cần công nghệ xử lý hiện đại.

Giao dịch dầu thô trên thị trường hàng hóa phái sinh

Trong nhóm hàng hóa năng lượng, dầu thô là mặt hàng có vai trò đặc biệt quan trọng và cũng là sản phẩm được giao dịch sôi động nhất trên thị trường hàng hóa phái sinh toàn cầu. Hai loại dầu phổ biến nhất hiện nay là dầu thô WTI và dầu thô Brent, được niêm yết trên các sở giao dịch hàng hóa lớn như NYMEX và ICE.

Trên thị trường hàng hóa phái sinh, giao dịch hợp đồng tương lai dầu thô được nhiều nhà đầu tư lựa chọn nhờ:

Thanh khoản cực lớn
Biên độ dao động mạnh
Khả năng giao dịch hai chiều
Công cụ hedge giá hiệu quả cho doanh nghiệp năng lượng

Trước đây, tại Việt Nam, các sản phẩm dầu thô WTI liên thông qua MXV từng nằm trong nhóm có khối lượng giao dịch lớn nhất toàn thị trường. Điều này cho thấy mức độ quan tâm rất lớn của nhà đầu tư đối với nhóm dầu năng lượng.

Tuy nhiên hiện nay, nhóm năng lượng, bao gồm dầu thô, đang tạm ngưng giao dịch tại Việt Nam. Dù vậy, triển vọng quay trở lại của nhóm hàng hóa này vẫn được đánh giá khá tích cực.

Theo thông tin từ Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, trong cuộc họp ngày 07/04/2026 với sự tham gia của các cơ quan quản lý cùng nhiều doanh nghiệp lớn như EVN, Petrolimex, PVGas và MXV, việc phát triển thị trường phái sinh năng lượng đã được xác định là nhu cầu cần thiết trong bối cảnh hiện nay.

Nhiều ý kiến cho rằng nhu cầu phòng hộ rủi ro giá dầu tại Việt Nam đang ngày càng lớn, đặc biệt đối với các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực xăng dầu, điện, khí và vận tải. Đồng thời, cơ quan quản lý cũng đang thúc đẩy hoàn thiện khung pháp lý để có thể triển khai trở lại các sản phẩm giao dịch hợp đồng tương lai dầu thô và các mặt hàng năng lượng chuẩn hóa khác.

Điều này cho thấy dầu thô hoàn toàn có khả năng được giao dịch trở lại trong tương lai gần khi điều kiện pháp lý và hạ tầng thị trường được hoàn thiện. Nếu điều này xảy ra, thị trường hàng hóa phái sinh Việt Nam có thể được hưởng lợi lớn về thanh khoản cũng như quy mô dòng tiền, bởi dầu thô luôn là một trong những mặt hàng thu hút nhà đầu tư mạnh nhất trên thị trường quốc tế.

Kết luận

Việc hiểu rõ phân loại dầu thô giúp nhà đầu tư và doanh nghiệp đánh giá chính xác hơn chất lượng, giá trị kinh tế cũng như khả năng tinh chế của từng loại dầu. Từ dầu nhẹ, dầu nặng đến các loại dầu thô ngọt nhẹ hay dầu chua, mỗi nhóm dầu đều có đặc điểm riêng và chịu tác động khác nhau từ thị trường năng lượng toàn cầu.

Trong bối cảnh nhu cầu hedge giá dầu tại Việt Nam đang ngày càng lớn, khả năng nhóm năng lượng quay trở lại giao dịch trong tương lai có thể mở ra thêm nhiều cơ hội đáng chú ý cho thị trường hàng hóa phái sinh trong nước.

Nếu bạn muốn biết thêm nhiều kiến thức đầu tư, đặc biệt là về thị trường hàng hóa phái sinh, hãy liên hệ VnCommodities để được hỗ trợ và tư vấn chi tiết.