Sàn giao dịch vàng quốc gia: Cơ hội lịch sử và bài toán cân não của nhà điều hành

Hàng chục năm qua, vàng trong tâm thức người Việt chưa bao giờ chỉ là một loại hàng hóa. Đó là “hầm trú ẩn” mỗi khi bất ổn gia tăng, là thước đo niềm tin vào sức mua đồng tiền, thậm chí là một dạng “tín ngưỡng” kinh tế truyền đời. Chính đặc tính văn hóa – tài chính đặc thù này khiến thị trường vàng Việt Nam luôn sôi động, nhưng cũng tiềm ẩn nhiều nghịch lý và rủi ro.

Hiện nay, thị trường đang đứng trước một bước ngoặt quan trọng: khả năng hình thành sàn giao dịch vàng quốc gia – một cấu trúc hạ tầng có thể tái định hình toàn bộ cách thức vận hành của thị trường vàng trong nước.

Chuyển động chính sách: Từ kiểm soát sang kiến tạo thị trường

Tại Nghị quyết số 23 về phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 1/2026, Thủ tướng yêu cầu Ngân hàng Nhà nước Việt Nam triển khai thí điểm vận hành sàn giao dịch tài sản mã hóa; đồng thời khẩn trương đưa vào hoạt động các thị trường giao dịch tài sản mã hóa, vàng và bất động sản trước ngày 28/2, bảo đảm an toàn, minh bạch và lành mạnh.

Tiếp đó, tại Chỉ thị 06/CT-TTg năm 2026, Thủ tướng yêu cầu NHNN theo dõi sát diễn biến thị trường vàng, đồng thời khẩn trương báo cáo Thường trực Chính phủ về việc nghiên cứu, đề xuất thành lập sàn/sở giao dịch vàng quốc gia, không để chậm trễ hơn nữa.

Nhìn rộng hơn, đây là bước chuyển tư duy quản lý: từ mô hình kiểm soát hành chính nặng tính “khóa van” sang mô hình kiến tạo thị trường có tổ chức, có giám sát và có liên thông.

Trong hơn một thập kỷ, Nghị định 24/2012/NĐ-CP đã hoàn thành vai trò lịch sử: chấm dứt tình trạng “vàng hóa” nền kinh tế, ổn định tỷ giá và góp phần kiểm soát lạm phát. Tuy nhiên, cơ chế độc quyền nhập khẩu và thương hiệu vàng miếng SJC cũng tạo ra những méo mó nhất định khi thị trường thế giới biến động mạnh.

Sự ra đời của Nghị định 232/2025/NĐ-CP cho thấy quyết tâm thay đổi “chiếc áo đã chật” – mở đường cho cơ chế linh hoạt hơn, thị trường hơn.

Đặc biệt, trong bối cảnh giá vàng trong nước đã tăng gấp đôi chỉ trong một năm (26/2/2025 – 26/2/2026), áp lực cải cách không còn là câu chuyện “nên hay không”, mà là “làm thế nào cho đúng và an toàn”.

Cơ chế vận hành: Vàng vật chất hay “vàng giấy”?

Đây là câu hỏi cốt lõi quyết định bản chất của sàn giao dịch.

1. Nếu chỉ giao dịch vàng vật chất

Mô hình này tương đối an toàn về mặt hệ thống. Sàn đóng vai trò chuẩn hóa chất lượng, niêm yết giá công khai, khớp lệnh minh bạch và thanh toán qua hệ thống ngân hàng.

Tuy nhiên, thách thức hậu cần là rất lớn:

Hệ thống kho bãi đạt chuẩn quốc gia
Cơ chế kiểm định đồng nhất
Chuẩn hóa thương hiệu và chất lượng vàng
Vận chuyển – bảo hiểm – lưu ký

Niềm tin vào hệ thống kiểm định sẽ là yếu tố sống còn. Một lượng vàng giao dịch tại Hà Nội phải có chất lượng tuyệt đối tương đồng với tại Cà Mau. Chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể phá vỡ uy tín thị trường.

2. Nếu cho phép giao dịch phái sinh (“vàng giấy”)

Khi đó, sàn không chỉ là nơi mua bán vàng vật chất mà còn bao gồm:

Hợp đồng tương lai (futures)
Quyền chọn (options)
Giao dịch ký quỹ (margin)

Ưu điểm là thanh khoản sẽ bùng nổ, thu hút nhà đầu tư chuyên nghiệp và tạo điều kiện phòng ngừa rủi ro giá.

Nhưng rủi ro đòn bẩy tài chính là cực lớn. Với tâm lý đầu cơ mạnh của nhà đầu tư cá nhân Việt Nam (từng thể hiện rõ trên thị trường chứng khoán và crypto), nếu không kiểm soát chặt tỷ lệ ký quỹ và biên độ dao động giá, sàn vàng có thể biến thành một “sòng bạc tài chính”, kéo theo hệ lụy xã hội.

Kinh nghiệm từ Shanghai Gold Exchange cho thấy giai đoạn đầu nên ưu tiên chuẩn hóa giao dịch vàng vật chất, liên thông giá thế giới, sau đó mới từng bước mở rộng sang phái sinh.

Thanh khoản và tạo lập thị trường: Ai là “tay to”?

Một sàn giao dịch chỉ thực sự sống khi có thanh khoản sâu và liên tục. Điều này đòi hỏi cơ chế tạo lập thị trường (market makers).

Ở các trung tâm lớn như:

London Bullion Market Association
Multi Commodity Exchange

Vai trò này thuộc về ngân hàng thương mại lớn và các quỹ ETF.

Tại Việt Nam, câu hỏi đặt ra là:

NHNN có cho phép ngân hàng thương mại kinh doanh vàng trạng thái trở lại?
Cơ chế quản trị rủi ro sẽ thiết kế ra sao để tránh lặp lại bài học từ quá khứ?
Cơ chế nhập khẩu vàng có linh hoạt hay vẫn cấp quota cứng nhắc?

Nếu nguồn cung vẫn bị bó hẹp, sàn giao dịch sẽ chỉ là “lớp vỏ kỹ thuật”, còn giá vẫn méo mó khi cầu tăng đột biến.

Để giá trong nước thực sự liên thông thế giới, cơ chế nhập khẩu phải linh hoạt, có tính điều tiết cung – cầu theo thời gian thực.

Rủi ro thao túng và yêu cầu giám sát công nghệ cao

Thực tiễn thị trường tài chính Việt Nam cho thấy nguy cơ “lái giá” là có thật. Với vàng – một tài sản nhạy cảm và có tác động tâm lý mạnh – rủi ro này càng lớn hơn.

Do đó, sàn giao dịch vàng quốc gia bắt buộc phải có:

Hệ thống giám sát giao dịch thời gian thực
Cơ chế phát hiện giao dịch bất thường
Giới hạn vị thế
Tỷ lệ ký quỹ chặt chẽ
Biên độ dao động giá hợp lý

Minh bạch dữ liệu là điều kiện tiên quyết để thay đổi thói quen giao dịch dựa trên “niềm tin cá nhân” tại các tiệm vàng truyền thống.

Bài toán tỷ giá: Nỗi lo lớn nhất

Quản lý thị trường vàng tại Việt Nam luôn gắn chặt với chính sách tiền tệ và tỷ giá USD/VND.

Khi sàn hoạt động sôi động, nhu cầu nhập khẩu vàng để đáp ứng thanh khoản có thể tạo áp lực lên tỷ giá. Trong một nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam, ổn định tỷ giá là ưu tiên hàng đầu.

Nếu không thiết kế cơ chế phối hợp chặt giữa thị trường vàng và chính sách ngoại hối, sàn vàng có thể trở thành “van hút ngoại tệ”, gây biến động hệ thống ngân hàng.

Do đó, cần:

Kiểm soát dòng vốn giữa tài khoản vàng và tài khoản ngân hàng
Giám sát dòng tiền ngắn hạn
Phối hợp chính sách tiền tệ – ngoại hối – quản lý vàng đồng bộ

Đây là bài toán cân não của nhà điều hành.

Cơ hội lớn nhưng không dành cho sự nóng vội

Thành lập sàn giao dịch vàng quốc gia mở ra cơ hội:

Chuẩn hóa thị trường
Giảm buôn lậu và giao dịch chợ đen
Huy động nguồn vàng “nằm dưới gối” người dân
Nâng tầm hạ tầng tài chính quốc gia

Nhưng thành lập sàn thì dễ. Vận hành an toàn mới là chuyện sinh tử.

Thị trường vàng giống như một con ngựa mạnh mẽ nhưng khó thuần phục. Sàn giao dịch chính là bộ dây cương. Nếu thiết kế không đủ chắc chắn, người cưỡi có thể bị hất văng.

Vì vậy, lộ trình phù hợp phải bao gồm:

Thí điểm quy mô giới hạn
Hoàn thiện pháp lý trước khi mở rộng
Đầu tư hạ tầng công nghệ đạt chuẩn quốc tế
Đào tạo nhà đầu tư về quản trị rủi ro
Phối hợp chính sách tiền tệ chặt chẽ

“Dục tốc bất đạt” – câu nói này đặc biệt đúng với thị trường vàng hiện nay.

Nếu đi từng bước vững chắc, sàn giao dịch vàng quốc gia có thể trở thành một trụ cột mới trong cấu trúc phân bổ vốn, góp phần nâng tầm thị trường tài chính Việt Nam trong tiến trình hội nhập và hướng tới mục tiêu trung tâm tài chính quốc tế.