Xe điện mắc kẹt tại Hormuz: Khi chuỗi cung ứng “xanh” va chạm điểm nghẽn địa chính trị

Từng được kỳ vọng là lời giải dài hạn giúp thế giới thoát khỏi sự phụ thuộc vào dầu mỏ, ngành xe điện (EV) đang đối mặt với một nghịch lý lớn: chính chuỗi cung ứng vật liệu cốt lõi của họ lại bị tê liệt tại một trong những “huyết mạch” của năng lượng truyền thống – Eo biển Hormuz.

Cú sốc từ thượng nguồn: Nhôm bị “kẹt” giữa xung đột

Khủng hoảng bùng phát khi các nhà sản xuất nhôm lớn tại vùng Vịnh đồng loạt gặp gián đoạn nghiêm trọng.

Tại Aluminium Bahrain (Bahrain) – một trong những nhà máy luyện nhôm lớn nhất thế giới – doanh nghiệp này đã tuyên bố tình trạng bất khả kháng và cắt giảm gần 20% sản lượng do không thể vận chuyển hàng hóa qua Hormuz. Trong khi đó, Qatalum buộc phải tạm dừng hoạt động sau khi nguồn cung khí từ QatarEnergy bị gián đoạn vì các cuộc tấn công vào hạ tầng năng lượng khu vực.

Hệ quả lan nhanh xuống chuỗi giá trị toàn cầu. Toyota đã phải cắt giảm khoảng 40.000 xe chỉ trong hai tháng do thiếu nhôm, trong khi Nissan cũng buộc điều chỉnh kế hoạch sản xuất.

Nguồn cung từ vùng Vịnh – vốn phục vụ các hãng xe lớn như BMW, Mercedes-Benz hay Hyundai Mobis – đang rơi vào trạng thái gián đoạn diện rộng, khi vận tải thương mại qua Hormuz gần như bị tê liệt bởi căng thẳng Mỹ–Iran.

Nghịch lý của chiến lược “thoát dầu”

Trong nhiều năm, các quốc gia vùng Vịnh như Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Bahrain hay Qatar đã đầu tư mạnh vào ngành nhôm nhằm đa dạng hóa nền kinh tế, giảm phụ thuộc vào dầu mỏ. Kết quả là UAE hiện đã trở thành một trong những trung tâm sản xuất nhôm lớn hàng đầu thế giới.

Tuy nhiên, chính chuỗi cung ứng này giờ lại bị “mắc kẹt” tại tuyến vận tải từng phục vụ xuất khẩu dầu.

Các nhà máy buộc phải tìm phương án thay thế như vận chuyển đường bộ tới các cảng ngoài Hormuz, nhưng:

• Chi phí tăng mạnh
• Thời gian vận chuyển kéo dài
• Năng lực logistics hạn chế

Một nghịch lý rõ ràng xuất hiện: loại vật liệu giúp xe điện kéo dài quãng đường di chuyển – nhôm nhẹ – lại đang bị chặn tại “nút thắt” của hệ thống năng lượng hóa thạch mà EV được kỳ vọng thay thế.

Áp lực lên chuỗi cung ứng toàn cầu

Theo các chuyên gia, vấn đề không chỉ nằm ở sản lượng, mà còn ở chất lượng vật liệu.

Nhôm từ vùng Vịnh phần lớn là:

• Nhôm chuyên dụng cấp ô tô
• Sản xuất bằng năng lượng tái tạo (carbon thấp)
• Đã được chứng nhận để đáp ứng tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt

Điều này khiến việc thay thế trở nên cực kỳ khó khăn. Các hãng xe không thể đơn giản chuyển sang nguồn nhôm khác mà không trải qua quá trình tái chứng nhận kéo dài hàng tháng.

Trong khi đó, giá nhôm trên London Metal Exchange đã vượt 3.500 USD/tấn – mức cao nhất trong 4 năm – và có nguy cơ tiếp tục tăng nếu gián đoạn kéo dài.

Đáng chú ý, theo CRU Group, một chiếc xe điện sử dụng lượng nhôm nhiều hơn khoảng 40% so với xe động cơ đốt trong. Kim loại này hiện diện trong:

• Khung thân
• Vỏ pin
• Hệ thống quản lý nhiệt

Do đó, chỉ một điểm đứt gãy cũng có thể gây hiệu ứng dây chuyền lên toàn bộ quy trình sản xuất.

“Nút thắt cổ chai” lan sang vật liệu pin

Không chỉ nhôm, dòng chảy của lưu huỳnh – nguyên liệu quan trọng trong tinh chế vật liệu pin – cũng đang bị gián đoạn tại Hormuz.

Theo các chuyên gia, điều này có thể:

• Đẩy chi phí sản xuất pin tăng
• Làm chậm quá trình giảm giá xe điện
• Gây áp lực lên toàn bộ ngành năng lượng sạch

Nỗ lực thích ứng và những giới hạn thực tế

Một số doanh nghiệp như Emirates Global Aluminium (EGA) – nhà sản xuất nhôm lớn nhất UAE ngoài lĩnh vực dầu khí – đang tìm cách duy trì xuất khẩu thông qua các tuyến thay thế.

Dòng sản phẩm nhôm “xanh” CelestiAL của EGA, sản xuất bằng năng lượng mặt trời tại Dubai, hiện được nhiều đối tác lớn như:

• Hammerer Aluminium Industries
• Brembo
• Hyundai Mobis

tin dùng nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường khắt khe tại châu Âu.

Tuy nhiên, việc chuyển hướng vận tải không hề đơn giản:

• Vận chuyển vòng qua châu Phi có thể kéo dài thêm gần 50 ngày
• Hơn 170 tàu container bị mắc kẹt hoặc chờ đợi tại khu vực vịnh Ba Tư
• Các cảng thay thế như Sohar hay Jeddah chỉ có thể xử lý một phần lưu lượng

Kết luận: Bài kiểm tra thực sự của chuyển dịch năng lượng

Khủng hoảng tại Hormuz đã phơi bày một thực tế quan trọng: quá trình chuyển dịch sang năng lượng sạch không tách rời khỏi địa chính trị và chuỗi cung ứng toàn cầu.

Xe điện có thể không tiêu thụ dầu, nhưng:

• Vẫn phụ thuộc vào logistics toàn cầu
• Vẫn cần nguyên vật liệu từ các khu vực nhạy cảm
• Và vẫn chịu tác động từ những “điểm nghẽn” chiến lược như Hormuz

Trong dài hạn, sự kiện này có thể buộc các hãng xe và nhà sản xuất pin phải:

• Tái cấu trúc chuỗi cung ứng
• Đa dạng hóa nguồn nguyên liệu
• Đầu tư mạnh hơn vào vật liệu thay thế và sản xuất nội địa

Nói cách khác, bài toán không còn là “thoát dầu” đơn thuần, mà là xây dựng một hệ sinh thái công nghiệp đủ bền vững để chống chịu trước các cú sốc địa chính trị ngày càng phức tạp.