Tại phiên họp chuyên đề về xây dựng pháp luật tháng 9 (Nghị quyết 278 ngày 13/9), Chính phủ yêu cầu quy định rõ ràng rằng thu nhập từ hoạt động giao dịch vàng thuộc diện chịu thuế thu nhập cá nhân. Đây được coi là biện pháp nhằm nâng cao tính minh bạch, hạn chế tình trạng đầu cơ vàng. Nếu đi vào thực tiễn, đây sẽ là lần đầu tiên thị trường vàng nằm trong phạm vi điều chỉnh của thuế thu nhập cá nhân.

Bộ Tài chính hiện được giao phối hợp với Ngân hàng Nhà nước để đưa nội dung này vào dự thảo Luật Thuế thu nhập cá nhân (sửa đổi). Quyết định được đưa ra trong bối cảnh giá vàng trong nước biến động mạnh, từng có thời điểm chạm ngưỡng 135 triệu đồng/lượng và cao hơn tới 20 triệu đồng/lượng so với giá thế giới.

Theo chuyên gia Nguyễn Trí Hiếu, bất kỳ khoản lợi nhuận nào từ việc bán hàng hóa, dịch vụ đều phải chịu thuế, do đó, vàng cũng không ngoại lệ. Ông cho rằng việc áp thuế sẽ tạo ra sự công bằng giữa các kênh đầu tư như chứng khoán hay bất động sản. Cùng quan điểm, PGS.TS Đinh Trọng Thịnh nhận định chính sách này sẽ góp phần minh bạch hóa thị trường và giảm bớt tình trạng đầu cơ.

Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty Luật SBLaw, bổ sung rằng nếu không áp thuế, Nhà nước có thể thất thu ngân sách, đồng thời gây ra sự thiếu công bằng với các nhà đầu tư khác trong bối cảnh giá vàng biến động mạnh.

Không chỉ Việt Nam, Thái Lan gần đây cũng đang cân nhắc áp thuế đối với giao dịch vàng, nhưng với mục tiêu khác. Theo Bloomberg, Bộ Tài chính và Ngân hàng Trung ương Thái Lan muốn dùng công cụ thuế để hạn chế xuất khẩu vàng, qua đó kìm hãm đà tăng giá đồng baht.

Thách thức trong việc triển khai

Mặc dù có nhiều ý kiến ủng hộ, việc thực thi đánh thuế thu nhập cá nhân với vàng lại gặp không ít trở ngại. Theo Thông tư 111 của Bộ Tài chính, thu nhập từ hoạt động kinh doanh, bao gồm cả kinh doanh tài sản, phải chịu thuế. Tuy nhiên, hiện vẫn chưa rõ cá nhân mua bán vàng miếng thường xuyên nhưng không đăng ký kinh doanh có bị xem là hoạt động kinh doanh hay không.

Về cách thức áp thuế, chuyên gia Nguyễn Trí Hiếu cho rằng nên đánh dựa trên lợi nhuận, tức phần chênh lệch giữa giá mua và giá bán, thay vì đánh trên toàn bộ giá trị giao dịch. Mức thuế, theo ông, có thể dao động từ 20% đến 30% lợi nhuận. Ông cảnh báo rằng nếu đánh thuế trên tổng giá trị giao dịch sẽ dễ dẫn đến tình trạng “thuế chồng thuế”, do trong giá vàng đã bao gồm nhiều loại thuế phí khác.

Tuy vậy, ông Hiếu cũng thừa nhận cách tính này có thể làm giảm sức hút của vàng đối với những nhà đầu tư dài hạn, nhưng sẽ hạn chế đầu cơ bởi lợi nhuận càng cao thì mức thuế phải nộp cũng tăng theo.

Khó khăn lớn nhất nằm ở việc xác định giá vốn. Với những người mới mua vàng, hóa đơn và chứng từ giao dịch vẫn còn đầy đủ, cơ quan thuế có thể dễ dàng xác định. Nhưng đối với những người tích trữ vàng hàng chục năm trước mà không có chứng từ, việc xác định chi phí đầu vào là bài toán khó. Theo ông Hiếu, cơ quan thuế có thể áp dụng nguyên tắc đặc thù, chẳng hạn căn cứ theo thời điểm mua vàng để ước tính giá vốn.

Nên đánh thuế theo cách nào?

Một số ý kiến khác lại cho rằng nên đánh thuế dựa trên giá trị giao dịch để đơn giản hóa thủ tục. Ông Nguyễn Văn Được, Tổng giám đốc Công ty TNHH Kế toán và Tư vấn Thuế Trọng Tín, cho rằng việc tính thuế nên áp dụng trên giá bán ra, với mức 1,5% trong đó bao gồm 1% thuế giá trị gia tăng và 0,5% thuế thu nhập cá nhân. Theo ông, cũng cần xem xét bổ sung vàng miếng vào diện chịu VAT để đồng bộ với vàng trang sức và vàng mỹ nghệ, vốn đã phải chịu thuế đầy đủ.

Như vậy, dù đa số chuyên gia đồng thuận rằng việc đánh thuế thu nhập cá nhân với giao dịch vàng là cần thiết để tạo sự công bằng và minh bạch, nhưng để đưa vào thực tiễn, cơ quan quản lý cần lựa chọn phương án đánh thuế hợp lý, vừa đảm bảo công bằng xã hội vừa tránh làm méo mó thị trường vàng.